(Tekst: Bart Sanders, foto's in dit artikel (C) Bart Sanders
Bronnen: Museum AWE)
Eisenach is een prachtig stadje in Thüringen dat is gebouwd aan de voet van de “Wartberg”. De burcht die sinds de middeleeuwen op deze berg is gebouwd, draagt dan ook de naam Wartburg. Oldtimerliefhebbers kennen Eisenach ook vanwege onder andere de Wartburg auto’s die hier in de DDR tijd zijn gemaakt. Momenteel heeft Opel hier een grote autofabriek staan. Van de oorspronkelijke fabriek is niet meer veel over, de AWE toegangspoort en het directiegebouw zijn gered van de slopershamers. En in dat laatste gebouw is nu het AWE Museum gehuisvest. En zoals we zullen zien is er een stevige verbinding met het “wit/blauwe merk” uit München geweest.
In Eisenach is al sinds 1896 de Fahrzeugfabrik Eisenach A.G. bezig met wapen- en fietsenproductie. Het automobiel is op dat moment “hot” en veel andere fietsfabrieken richten zich in op autoproductie. Aldus besluit de directie van deze fabriek om een licentie op de Franse Decauville te nemen. En de al genoemde naam keert in 1898 terug in de Wartburg Motorwagen die de Fahrzeugfabrik Eisenach begint te produceren.
Klaarblijkelijk weet de fabriek met veel succes de eerste automobielkopers te overtuigen. In 1900 toont de fabriek dat een groep van 15 Wartburg Motorwagen allemaal zonder problemen de steile weg naar de Wartburg weten te beklimmen. De fabriek groeit snel en al vlot volgen de eerste echte auto’s van het merk DIXI die al weinig meer lijken op hun voorganger.
Het automobiel ontwikkelt zich razendsnel en zo ook de concurrentie. In de Verenigde Staten van Amerika laat Henry Ford als allereerste zijn FORD auto’s aan de lopende band produceren. Hoge aantallen in korte tijd laten de kostprijs snel dalen. Zijn aanpak zet de toon voor de concurrentie. In 1927 verwerft de DIXI fabriek de licentie op de fabricage van de Engelse Austin Seven. Serieproductie aan de lopende band naar het Amerikaanse voorbeeld wordt hiermee mogelijk.
In 1928 start de uitlevering van de nu “DIXI 3/15 PS DA 1” genoemde auto. Maar, deze auto komt te laat om de fabriek in Eisenach financieel te redden.
Om te zien hoe het nu in Eisenach verder gaat, moeten we naar het zuiden van Duitsland kijken. In München staan de BMW fabrieken die in 1928 voornamelijk vliegtuigmotoren produceren. Maar, BMW wil meer en weet sinds W.O.-I dat alleen maar vliegtuigmotoren maken een te smalle basis vormt. BMW wil een stuk van de autokoek en zoekt naar mogelijkheden. Op 14. November 1928 koopt Die Bayrischen Motorenwerke München AG de DIXI-Fahrzeugfabrik Eisenach A.G. Daarmee heeft BMW meteen en naar mag worden aangenomen voor een zacht prijsje de gewenste automobielproductie in het bedrijfsmandje liggen. En 4 jaar later, in 1932 start BMW ook nog met de fabricage van motorfietsen omdat de markt daarom vraagt. BMW AG heeft de risico’s goed verdeeld.
Maar, de echte reden ligt dieper verborgen. BMW zoekt naarstig naar productieruimte en goed opgeleide arbeidskrachten om de vliegtuigmotoren productie op het niveau te tillen dat de al aan de horizon opdoemende oorlog zal gaan verlangen. En in Eisenach wordt de oplossing daarvoor gevonden.
Ruimte, goed opgeleide vakmensen en inkomsten uit de booming automarkt zorgen ervoor dat BMW in Eisenach een enorm industriecomplex neerzet. Al in 1929 stuurt BMW de eerste aantallen BMW 3/15 PS Typ DA 2 naar de dealers. En in 1930 volgt al snel een opgevoerde versie die als BMW-Sportwagen Type Wartburg DA 3 met 18 PK-Motor snel veel succes en populariteit oogst.
Begin 1933 stelt BMW in Berlijn met de BMW 303 het eerste model voor dat is voorzien van een radiatorgrill in dubbele nierenvorm. Een design eigenschap die BMW tot ver in onze tijd handhaaft.
De BMW AG start in München al in 1923 met de productie van motorfietsen. Deels omdat het Duitsland na de 1e Wereldoorlog verboden is verklaard om vliegtuigen of onderdelen daarvoor te bouwen. En deels omdat de markt voor motorfietsen zich in deze tijd snel ontwikkelt. Motoren maken voor motorfietsen ligt dicht bij de kerncompetentie van BMW en geld valt er ook aan te verdienen. Ruim tien jaar later zijn BMW motorfietsen synoniem met het beste dat voor geld te krijgen is. En met name leger- en andere overheidsdiensten waarderen de hoge kwaliteit van BMW producten. Het verbod op vliegtuigproductie is alweer vergeten en BMW heeft de fabrieksruimte in München nodig voor auto- en vliegtuigmotorenproductie. Eisenach blijkt weer de redding te zijn en BMW verhuist de motorfietsproductie deels naar Eisenach. Met name de ééncilinder modellen worden aan Eisenach toebedeeld. Dat zijn werkpaarden die veel door ordonnansdiensten worden gebruikt. Eenvoudige, robuuste motortechniek geplaatst in stevige motorframes met een eenvoudige opbouw die door de al aanwezige zware carrosseriepersen eenvoudig kunnen worden gemaakt.
Maar, onze fabriek in Eisenach wordt een tijd later weer de reddende engel voor nieuwe capaciteitsproblemen in München. De oorlogsinspanning verloopt eind dertiger jaren onder hoogspanning en BMW moet de fabricage van de BMW R75 – een superzwaar Wehrmachtskrad – begin 1942 naar Eisenach verplaatsen. Eisenach zal de R75 productie tot het einde van de oorlog, als de Sovjets voor de poorten staan, in grote aantallen volhouden.
Begin 1945 – Eisenach is in die tijd gebouwd zoals zoveel andere industriesteden. De fabrieksterreinen worden afgewisseld met woonwijken en stadscentra en alles ligt door elkaar. Prettig als je naar je werk wilt wandelen, maar die pret wordt minder als de geallieerden besluiten om Eisenach onder vuur te nemen. Dan is het risico op minder nauwkeurig afgeworpen bommen groot en de stad zal dan ook zwaar lijden onder de bombardementen in het begin van 1945. Er worden vier raids uitgevoerd en de fabriek zal daarna voor ca. 65% zijn vernietigd. Uiteindelijk moet op 31 maart 1945 de fabriek stoppen met productie.
Postwar – De geallieerden hebben besloten om Duitsland in invloedssferen op te delen. De Sovjets krijgen o.m. Thüringen in hun naoorlogse invloedssfeer en dus ook Eisenach. De grens met wat straks het vrije westen zal betekenen, ligt zo’n 50 kilometer westelijk bij Herleshausen.
Maar, de afspraken zijn gemaakt en vanaf 1 juli 1945 krijgt de SMAD (soviet military administration) het commando over Eisenach. Het Rode Leger wil meteen beginnen met het demonteren van de onbeschadigde fabrieksmachines. Maar, het nog aanwezige fabriekspersoneel weet in allerijl vijf
BMW 321 op te bouwen en met succes te presenteren: “Kijk eens wat wij hier maken voor wie het maar wil hebben!”. Dat laat maarschalk Shukow (SMAD) zich geen twee keer zeggen, legt de demontage meteen stil en op 13 oktober 1945 start de auto- en motorfietsproductie weer in Eisenach.
Er ontstaat een nieuwe rechtspersoon onder Sovjet recht en begin 1946 wordt onze fabriek de “SAG AWTOWELO-Werk BMW Eisenach” en daarmee een Sovjet staatsbedrijf.
En BMW AG in München dan? Formeel heeft de vorige eigenaar van deze fabriek er niets meer over te zeggen. De SMAD heeft als gevolg van de gemaakte besluiten tussen de geallieerden het BMW Firmavermogen Eisenach in beslag genomen. Toch zal BMW AG nog van zich laten horen…
In de boeken staat de 1. November 1945 als begin van de naoorlogse auto- en motorproductie in de Eisenacher fabriek genoteerd. En wel met 14 auto’s van het type BMW 321 en 16 motorfietsen BMW R 35 in deze maand. Het begin is er!
We maken een sprong naar 1953 en intussen is de SMAD allang weer van het toneel verdwenen. Daarvoor in de plaats is de DDR als een heuse, nieuwe staat opgericht en is onze fabriek een “Volks Eigener Betrieb” geworden met de naam VEB IFA Automobilfabrik EMW Eisenach (Eisenacher Motorenwerk). En met zo’n naam maak je dan ook auto’s met als merknaam IFA, kijk maar:
Ongeveer in dezelfde tijd besluit BMW AG in München het eigen merkrecht te verdedigen en kondigt aan om een proces te voeren voor het alleenrecht op het merk BMW. De fabriek in Eisenach is namelijk vrolijk doorgegaan met het gebruiken van het BMW merk en logo op hun auto- en motorfiets producten. In 1952 krijgt BMW gelijk van de rechter en deze velt het vonnis dat “Eisenach” een nieuw merk en beeldmerk moet gaan voeren. Het is op onderstaande foto’s duidelijk te zien EMW, Eisenacher Motorenwerk. Niet zonder een knipoog, zou ik zeggen…
In 1955 breekt de – zeg maar – moderne tijd aan. Het aloude merk “Wartburg” wordt afgestoft en bij de Wartburg 311 weer gebruikt. Deze auto zal in diverse uitvoeringen worden geleverd. Stationcar, limousine, sportwagen en beslist nog een paar. Wij tonen er hier drie van.
Dit beëindigt onze wandeling door het museum Automobile Welt Eisenach in de nog resterende gebouwen van Automobil Werk Eisenach. Neem een appartement in het centrum van Eisenach, ze zijn goed en spotgoedkoop. En als je oplet heb je gratis parkeren op een afgesloten terrein. Je woont midden tussen de winkels en de restaurants. En het museum is een kwartier lopen.
Veel plezier in Eisenach!